strona gwna




Dzieje klasztoru klarysek wrocławskich w okresie 1257-1810
                                                                                                                 - oprac. Anna Sutowicz

Fundacja i fundatorzy klasztoru.

Klasztor klarysek we Wrocławiu został ufundowany przez księżną Annę Przemyślidównę, córkę króla czeskiego Przemysła Ottokara I Wychowana w bardzo religijnej atmosferze w otoczeniu rodziny Henryka Brodatego, odznaczała się nieprzeciętną pobożnością. Znalazłszy się pod wpływem św. Jadwigi przyjęła początkowo podobny, ascetyczny model religijności. Księżna Anna była spokrewniona z wielką świętą swego czasu, Elżbietą Węgierską, znaną z wielu dzieł na rzecz ubogich, oddaną III Zakonowi św. Franciszka, jej siostrą była również inna święta, Agnieszka Praska, klaryska. To zainteresowanie franciszkanami zaowocowało najpierw sprowadzeniem do Wrocławia gałęzi męskiej zakonu w 1236 r., a następnie pragnieniem ufundowania klasztoru gałęzi żeńskiej.

Bulla fundacyjna wrocławskich klarysek wystawiona przez papieża Aleksandra IV w 1256 r. określa jako pomysłodawcę fundacji również jej małżonka, Henryka II Pobożnego, który w 1241 r. zginął z rąk Tatarów pod Legnicą i nie zdążył wprowadzić swojego zamysłu w życie. Książęca para zafascynowana była ruchem franciszkańskim, którego żeńską gałąź stanowiły wspólnoty Pań Ubogich, założone przez św. Klarę. Zgodnie z regułą, siostry miały utrzymywać się z jałmużny oraz wspierać modlitwą pracę zakonników. Ostatecznym motywem powołania nowego klasztoru we Wrocławiu, nieopodal zamku książęcego, stała się jednak najpewniej chęć stworzenia ośrodka wychowania i wykształcenia książęcych córek z rodu Piastów oraz ważnego miejsca modlitwy i kultury religijnej w stolicy księstwa.

Księżna wdowa, osadziła nowy klasztor na terenie swojej kurii, którą identyfikuje się z dzisiejszym placem Nankiera. Pierwsze klaryski przybyły do Wrocławia z Czech, najprawdopodobniej z praskiej wspólnoty, gdzie przełożoną pozostawała św. Agnieszka, bliska współpracownica św. Klary. Miało to miejsce "Anno Domini 1257 in festo sanctorum martirum Tyburcii et Valeriani", t.j. 24 IV. Siostry otrzymały drewniany budynek, w którym zamieszkiwały do czasu wybudowania kamiennego konwentu w 1260 r. Obok niego powstał niewielki kościółek św. Klary, do którego dobudowano po 1267 r. kaplicę św. Jadwigi. Budowa została zakończona z pewnością przed 1282 rokiem, kiedy to biskup lubuski Wilhelm II wydał przywilej odpustowy związany z rocznicą konsekracji nowej świątyni. Wygląd kościoła daje się pobieżnie ustalić na podstawie rysunku piórkiem w XIV-wiecznym kodeksie zawierającym regułę klarysek. Była to kamienna budowla gotycka z wysoką dzwonnicą, prezbiterium z trzema ostrołukowymi oknami i długą nawą zaopatrzoną w kilka zakratowanych stalli, przeznaczonych dla zakonnic. Nad znajdującym się pośrodku ołtarzem zawieszano orła śląskiego i sztandary. Kościół św. Klary stał się z czasem miejscem pochówku dla członków rodu piastowskiego, a jako pierwsza spoczęła tam w 1265 r. księżna Anna.

Klasztor w okresie średniowiecza.

Fundatorzy nadali klaryskom wrocławskim regułę papieża Urbana IV, która zezwalała na przyjmowanie darowizn. Stąd klasztor ten został bogato uposażony przez księżną Annę i jej syna, Henryka III. W 1260 r. posiadał majątek we wsi Kobylice koło Trzebnicy, Żerniki, Krzeptów, młyn w Galowicach na rzece Leśnej, wieś Szczepin z czterema stawami rybnymi, Rędzin koło Wrocławia, Osobowice, prebendę i patronat nad parafią w Świdnicy. Były to dobra ziemskie wyróżniające tę placówkę pośród innych klasztorów na Śląsku. Bogatsze pozostawały tylko cysterki w Trzebnicy. Zarząd nad dobrami sprawował prokurator z pobliskiego konwentu franciszkanów pod kontrolą ksieni klarysek. Do końca średniowiecza wspólnota nabyła drogą zakupu lub darowizny liczne czynsze, legaty i dobra ziemskie głównie w okolicach Wrocławia, Środy Śląskiej, Oleśnicy i Oławy. Do połowy XIV wieku wstępować tu mogły tylko księżniczki i córki miejscowego rycerstwa. W 1335 r. papież Benedykt XII wystawił bullę, w której nakazuje nowicjuszkom wnosić określony posag i zrzec się go na rzecz wspólnoty. Dzięki temu do końca XV wieku klaryski utrzymywały wysoki cenzus majątkowy kandydatek do klasztoru, a przez to unikały przenikania żywiołu plebejskiego. W tym okresie wspólnota liczyła 43 zakonnice rekrutujące się z miejscowego patrycjatu i rodzin rycerskich, a w okresie największego rozkwitu w klasztorze zamieszkiwało 56 sióstr. Ich wysokie pochodzenie społeczne miało ogromny wpływ na poziom wykształcenia i kultury religijnej we wspólnocie. Do końca średniowiecza klasztor pozostawał pod rządami ksień książęcych lub szlachcianek. Książęce opatki wywodziły się kolejno z rodziny wrocławskiej, głogowskiej, gnieźnieńskiej, niemodlińskiej, ziębickiej i opolskiej. Spośród dwudziestu znanych z imienia przełożonych tej wspólnoty tylko dwie były córkami patrycjuszy wrocławskich. Klaryski utrzymywały w tym czasie bliskie kontakty z książętami piastowskimi zarówno śląskimi, jak i wielkopolskimi, ciesząc się ich protekcją i opieką materialną. Zakonnice prowadziły korespondencję z koronowanymi głowami zarówno w Czechach, jak i w Polsce, pozostając pod ich patronatem. Wiadomo, iż jeszcze w 1364 r. Kazimierzowi Wielkiemu zawdzięczały dochody z żupni solnych w Bochni i Wieliczce.

Wspólnota klarysek cieszyła się znacznym autorytetem w szerokim środowisku elit kościelnych i świeckich, a wydaje się, iż dla mieszczan Wrocławia stanowiła ważny i popularny ośrodek kultury religijnej. W okresie konfliktu książąt z biskupami wrocławskimi, gdy w całym mieście ograniczono sprawowanie sakramentów świętych, klasztor Pań Ubogich otrzymał zezwolenie na odprawianie mszy świętych. Kazania głosili tu franciszkanie, którzy cieszyli się wielką popularnością wśród mieszkańców miasta. Szczególnie wielu wiernych musiało nawiedzać kościół św. Klary w święto patronki, kiedy to obowiązywał odpust roku i 40 dni tzw. łaski. Podobnie bywało w święta: Podniesienia Krzyża Świętego, Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny oraz Nawrócenia św. Franciszka. Chociaż same mniszki pozostawały ukryte przed ludzkim wzrokiem w klauzurze, jednak ich ośrodek gromadził wielu pobożnych mieszczan.

W tym czasie życie religijne samych zakonnic pozostawało na bardzo wysokim poziomie. Klaryski wrocławskie jako klasztor o charakterze elitarnym wykazywały stosunkowo dużą aktywność umysłową. W XIV wieku posiadały już własne skryptorium, w którym przepisywały księgi liturgiczne na użytek swego klasztoru. Poziom wykonania tych dzieł był bardzo wysoki, co świadczy zarówno o zamożności konwentu, jak i jego wymaganiach względem kopistek i iluminatorów. W czasie naznaczonym przez ksienię najlepiej wykształcone siostry zajmowały się nie tylko przepisywaniem, ale i twórczością przede wszystkim historiograficzną. Powstały tutaj jako oryginalne dzieło klarysek trzy kolejne Roczniki klarysek wrocławskich oraz Żywot księżnej Anny.

Dzieje klarysek w okresie nowożytnym.

Po tym czasie wspólnocie klarysek przyszło zmierzyć się z głębokim kryzysem wywołanym najpierw zarazą w 1507 r., obniżeniem dyscypliny wewnętrznej i spadkiem naboru, a następnie nastaniem zmian reformacyjnych na Śląsku. Najjaskrawiej objawił się on rozłamem wspólnoty w 1515 r. oraz konfliktem z miejscowymi franciszkanami. Klaryski zrezygnowały wówczas z opieki duszpasterskiej i zarządu dobrami, sprawowanej przez wrocławskich minorytów, a przyjęciem kierownictwa duchowego księży diecezjalnych. Najczęściej byli oni związani ze środowiskiem katedralnym, co powodowało podniesienie poziomu życia wewnętrznego we wspólnocie wrocławskich Pań Ubogich. W ciągu XVI wieku korzystały one z nauk wybitnych kaznodziejów i ich posługi sakramentalnej, opierając się skutecznie naporowi religii protestanckiej i naciskom niechętnej rady miasta. Reforma ta zaowocowała wydaniem w XVII wieku kilku wybitnych ksień, które z kolei przyczyniły się do podniesienia nie tylko jakości obyczaju religijnego wspólnoty, ale również poziomu życia. Ciesząca się poparciem katolickiej dynastii Habsburgów przełożona Brygida Wambowska w ostatniej dekadzie XVII wieku dokonała przebudowy barokowej klasztoru nadając mu okazały wygląd według zaleceń architekta Jana Krolla. Ksieni ta wystarała się również o nowe wyposażenie kościoła, który konsekrowano ponownie w 1701 roku. Z tego okresu pochodzą XVIII-wieczne obrazy, przedstawiające fundatorów: Henryka Pobożnego i jego żonę Annę oraz dwa obrazy obrazy Michaela Willmanna: Śmierć św. Urszuli i Wizja św. Franciszka. Wspólnota klarysek związana była z pobliskim klasztorem krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą, który służył siostrom posługą duszpasterską oraz wspomagał je w pracy intelektualnej. Z początków XVIII wieku zachował się żywot księżnej Anny tłumaczony przez jednego z zakonników, ofiarowany klaryskom wraz z przepięknymi malowanymi ilustracjami. Jest to jedno z wielu świadectw odrodzenia tej wspólnoty w okresie nowożytnym oraz pełnienia przez nią wybitnej roli religijnej w środowisku katolickim Wrocławia w czasach panowania Habsburgów. Klaryski do końca swego istnienia utrzymywały własne skryptorium, w którym powstawały rękopisy na użytek wewnętrzny wspólnoty oraz bogatą bibliotekę, wyróżniającą się na tle innych śląskich klasztorów żeńskich bogactwem ksiąg rękopiśmiennych i drukowanych.


Klaryski w okresie przejęcia władzy przez Prusy. Sekularyzacja klasztoru.

Zwycięstwo w wojnie z Austrią i przejście Śląska pod panowanie króla pruskiego Fryderyka Wilhelma w II połowie XVIII wieku oznaczało dla wielu klasztorów początek zmagań z polityką postępującej centralizacji władzy w całej dzielnicy. Najczęściej oznaczała ona wtrącanie się władz do wyboru przełożonych wspólnot i zarządu majątkiem. W przypadku klarysek w końcu XVIII wieku nie był to majątek niewielki: w samym Wrocławiu mniszki posiadały dwa wielkie młyny na Odrze oraz własny dwór, który przynosił klasztorowi spore dochody. Poza miastem wspólnota dysponowała kilkunastoma folwarkami i wsiami, oraz lasem w Chrząstawie Wielkiej. Elitarność naboru i ich wysokie pochodzenie społeczne powodowały, że siostry posiadały znaczne uposażenie indywidualne, które każdorazowo po śmierci zakonnic przechodziło na rzecz wspólnoty. Wiadomo, że dzięki temu majątkowi prowadziła ona wewnętrzną szkołę dla dziewcząt szlacheckich i patrycjuszek.

Zasobność klasztoru spowodowała rychłe zainteresowanie placówką władz pruskich, które po przegranej wojnie z Napoleonem poszukiwały sposobu na spłacenie długów i kontrybucji. W 1810 r. rozpoczęła pracę tzw. Komisja Sekularyzacyjna, której zadaniem było przejęcie i spisanie majątku wszystkich klasztorów na Śląsku. W tym samym roku wrocławskie Panie Ubogie podzieliły los najznamienitszych konwentów, podporządkowując się decyzjom władz o rozwiązaniu wspólnoty i oddaniu jej całego swojego majątku. 4 II 1811 r. pełnomocnik Komisji potwierdził konfiskatę archiwum i biblioteki klasztornej, a w niej 1000 woluminów, w tym 200 rękopisów. Większość z ksiąg uległa rozproszeniu lub zagubieniu, co stanowi ogromną stratę dla podejmujących wysiłki odtworzenia pełnego obrazu dziejów klarysek od XIII do początków XIX wieku. Po edykcie sekularyzacyjnym siostry mogły decydować o własnych losach. Część z nich pozostała w klasztorze, gdzie otrzymały opiekę nowej wspólnoty, urszulanek, którym zezwolono w tym samym roku na przejęcie budynków klasztornych i świątyni.

Bibliografia
Czachorowska I., Klaryski wobec śląskiej dynastii piastowskiej, w: Święta Klara z Asyżu w 800-lecie urodzin. Materiały z sympozjum odbytego w dniach 15-17 X 1993 w W.S.D. OO Franciszkanów w Łagiewnikach, red. C. Napiórkowski, W. Koc, Niepokalanów 1995, s. 184-196.
Czachorowska I., Książka w rękach klarysek śląskich, Sobótka 21: 1966, s. 407-419. .
Czachorowska I., O celowości badań nad śląskimi klasztorami klarysek, Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia 7:1964, s. 161-162. .
Czachorowska I., O nowe spojrzenie na śląskie średniowieczne klasztory żeńskie, w: Studia z dziejów kultury i ideologii, red. R. Heck, Wrocław 1968, s. 99-103. .
Czachorowska I., Średniowieczne biblioteki klarysek śląskich, w: Święta Klara z Asyżu w 800-lecie urodzin..., s. 199-210. .
Grodecki R., Anna, księżna śląska, Polski Słownik Biograficzny, t.1, red. W. Konopczyński, Kraków 1935. .
Kantak K., Franciszkanie polscy, t.1 (1237-1517), Kraków 1937. .
Kozaczewski T., Kościół klarysek, dom księżnej Anny a dom kupców, Zeszyty Naukowe Politechniki Wrocławskiej. Architektura IV, nr 36, Wrocław 1960, s. 83-90. .
Knoblich A., Herzogin Anna von Schlesien 1204-1265, Breslau 1865. .
Ksyk M., Vita Annae ducissae Silesiae, Nasza Przeszłość 78: 1992, s. 127-150. .
Kulig H., Die Standesverhältnisse der Breslauer Klarenstiftes im Mittelalter, Breslau 1939. .
Pietsch T., Zur Geschichte des Breslauer Klarenstiftes, Breslau 1937. .
Przywecka-Samecka M., Z dziejów wrocławskich konwentów klarysek i urszulanek, Wrocław 1996. .
Rozpędowski K., Rozwój przestrzenny kościoła klarysek we Wrocławiu, Prace Naukowe Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej nr 2, Studia i Materiały 1:1972. .
Sutowicz A., Przyczynek do badań nad życiem wewnętrznym klasztoru klarysek we Wrocławiu w okresie średniowiecza, Saeculum Christianum. Pismo Historyczno-Społeczne 10 (2003), nr 1, s. 5-22. .
Sutowicz A., Prognostyk astrologiczny mistrza Geoberta de Ruttuno jako wyraz zainteresowań intelektualnych i mentalności religijnej klarysek wrocławskich w 2. połowie XIV wieku., w: Człowiek-obraz-tekst. Studia z historii średniowiecznej i nowożytnej, red. M.L. Wójcik, Dzierżoniów 2005, s. 35-49. .
Sutowicz A., Fundacja klasztoru klarysek wrocławskich na tle fundacji innych placówek żeńskiego zakonu franciszkańskiego na ziemiach polskich, Perspectiva. Legnickie Studia Teologiczno - Historyczne 5 (2006), nr 2, s. 122-140. .
Sutowicz A., Życie religijne w klasztorze klarysek we Wrocławiu, Perspectiva. Legnickie Studia Teologiczno - Historyczne 6 (2007), nr 2, s. 177-218. .
Sutowicz A., Szesnastowieczny kult Męki Pańskiej w modlitewnikach Anny Fribelin jako wyraz przedtrydenckiej religijności klarysek wrocławskich, w: Scriptura, diploma, sigillum. Prace ofiarowane Profesorowi Kazimierzowi Bobowskiemu, red. J. Zdrenka, J. Karczewska, Zielona Góra 2009, s. 87-103. .
Sutowicz A., Pomiędzy pamięcią a kultem - tradycja zakonna związana z księżną Anną Śląską w XIII - XVIII w., Saeculum Christianum. Pismo Historyczno-Społeczne 16 (2009), nr 2, s. 13-31. .
Walter E., Zu den Anfängen des Franziskanerklosters St. Jakob und des Klarissenklosters St. Klara auf dem Breslauer Ritterplatz, Archiv für Schlesische Kirchengeschichte 53 (1995), s. 225-240. .


ilość odwiedzin na stronie:
ilość odwiedzin na stronie: